Мэдээ
Хамгийн сүүлийн үеийн нийтлэлүүд.
- Хүүхдээ мэргэжил сонгоход хэрхэн туслах вэ? (Эцэг эхчүүдэд)Олон гэр бүлд хүүхдийн мэргэжлийг хүүхэд ганцаараа биш, эцэг эх, ах эгч, хамаатан садантайгаа хамт шийддэг. Тэгэхээр зөв мэдээлэл хүүхдээс гадна танд ч бас хэрэгтэй юм. Өнөөдрийн хөдөлмөрийн зах зээл ямар байна вэ? Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны 2021 оны судалгаагаар даатгал, өгөгдлийн шинжээчийн 1,945 ажлын байр байхад эдгээр мэргэжлээр ердөө 167 хүн төгсөж байжээ. Нэг төгсөгчид 12 орчим ажлын байр ногдож байгаа юм. Харин нягтлан бодогч, эдийн засагч, англи хэлний багш зэрэг бидний сайн мэдэх мэргэжлүүд илүүдэлтэй гарсан байна. Ажлын байр хаана байгаа нь ч чухал. Яамны тооцоогоор 2026 онд нээгдэх 82,600 ажлын байрны 80.7 хувь нь Улаанбаатарт байна. Нэр хүнд биш, эрэлтийг хараарай Бидний "сайн мэргэжил" гэж сонсож өссөн мэргэжлүүд өнөөдөр хүнээр дүүрсэн байж болно. Харин Монголд хамгийн их хэрэгтэй байгаа мэргэжлүүдийн нэр танд танил биш байх магадлалтай — маркшейдер, актуарч, гидрогеологич гэх мэт. Мөн их сургууль бол цорын ганц зам биш юм. Эрэлт ихтэй 100 мэргэжлийн 35 хувь нь МСҮТ, политехник коллежийн боловсрол шаарддаг ажээ. Эдгээр замаар хүүхэд тань эрт ажиллаж, цалин авангаа цааш суралцах боломжтой. Зардлын тухай Хөдөөний гэр бүлийн хувьд хамгийн том саад нь ихэвчлэн мөнгө байдаг. Олон улсын боловсролын судалгаанд ч санхүүг их, дээд боловсрол эзэмшихэд тулгардаг хамгийн том саад гэж дүгнэсэн бөгөөд ялангуяа Улаанбаатарт сурахаар ирдэг хөдөөний сурагчдад хүнд тусдаг гэнэ. Гэхдээ боломжууд бий. МСҮТ-ийн зам богино, хямд байдаг. Зарим мэргэжлийн ажлын байр аймгийн төв, Говь, хилийн бүсэд байдаг тул хүүхэд тань гэрээсээ хол явахгүйгээр ажиллах боломжтой. Дата шинжилгээ, газрын зураглал зэрэг чиглэлийн анхны ур чадварыг үнэгүй программ, онлайн хичээлээр гэрээсээ эхлэн сурч болно. Хүүхэддээ туслах 5 арга 1. "Ямар мэргэжил сонгох вэ?" биш, "Юу хийх дуртай вэ?" гэж асуугаарай. Тоо бодох, гадаа ажиллах, юм засах, хүмүүстэй харилцах — хариулт нь мэргэжлийн нэрээс илүү их зүйлийг хэлдэг. 2. Ажлын нэрийг биш, өдөр тутмын ажлыг нь хамт судлаарай. Тухайн хүн өглөөнөөс орой хүртэл юу хийдэг вэ гэдгийг хамтдаа уншиж, ярилцаарай. 3. Тухайн ажлыг хийдэг хүнтэй уулзуулаарай. Хамаатан, танил, нутгийн уурхай, боомт, үйлдвэрт ажилладаг хүнтэй нэг удаа ярилцах нь олон зөвлөгөөнөөс илүү үр дүнтэй байдаг. 4. Математик, байгалийн ухааны хичээлийг эрт орхиулахгүй байгаарай. Хүн дутагдалтай мэргэжлүүдийн ихэнхэд эдгээр хичээл шаардлагатай бөгөөд хамгийн олон хаалгыг нээлттэй үлдээдэг. 5. Шийдвэрийг хамтдаа гаргаарай. Хүүхдийнхээ сонирхол, зах зээлийн эрэлт хоёрыг зэрэгцүүлэн харах нь хамгийн сайн сонголт руу хөтөлдөг. Хүн дутагдаж байгаа ч олон хүний сонсоогүй 12 мэргэжлийн танилцуулгыг Suljee-ийн сайтаас хүүхэдтэйгээ хамт уншаарай. Эх сурвалж: Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам, Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтийн барометр (2021 оны судалгаа, shuud.mn; 2026 оны тооцоо); World Education News and Reviews, Education in Mongolia (2022).
- Нэг төгсөгчид 12 ажлын байр: Монголд аль мэргэжил дутаад, аль нь илүүдээд байна вэ?Нягтлан бодогч, эдийн засагч, англи хэлний багш. Эдгээр нь бидний сайн мэдэх, олон хүний сонгодог мэргэжлүүд. Гэтэл Монголын хөдөлмөрийн зах зээл дээр яг эдгээр мэргэжил илүүдэлтэй байна. Харин ажил нь хүнээ хүлээгээд байгаа мэргэжлүүдийн нэрийг ихэнх сурагч сонсож ч байгаагүй юм. Нэг төгсөгчид 12 ажлын байр Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам "Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтийн барометр" гэдэг судалгааг тогтмол хийдэг. Ажил олгогчдоос ойрын хугацаанд хэдэн хүн, ямар мэргэжлээр авах гэж байгааг асуудаг судалгаа юм. 2021 оны судалгаагаар 2022 онд 520 ажил, мэргэжилд эрэлт гарна гэж тооцоолжээ. Хамгийн том зөрүү нь даатгал, өгөгдлийн шинжээчийн ажил дээр гарсан байна. Эдгээр чиглэлээр 1,945 ажлын байр байхад дээд боловсрол эзэмшин төгсөж буй хүн ердөө 167 байжээ. Өөрөөр хэлбэл нэг төгсөгчид 12 орчим ажлын байр ногдож байгаа юм. Энэ бол 2021 оны судалгааны тоо гэдгийг анхаараарай. Гэхдээ 2025 оны мэдээгээр мэдээллийн технологийн салбарт 27,000 гаруй мэргэжилтэн дутагдаж, дата шинжилгээ хамгийн хомс чиглэлийн нэгээр нэрлэгдсэн хэвээр байна. Илүүдэлтэй мэргэжлүүд Нөгөө талд нь ажил хайж буй хүн ажлын байрнаасаа олон байгаа мэргэжлүүд бий. Мөн судалгаагаар нягтлан бодогч, тоног төхөөрөмжийн инженер, синхрон болон аман орчуулагч, эдийн засагч, англи хэлний багш, цэцэрлэгийн багш, архитектор мэргэжилтнүүд илүүдэлтэй гарчээ. Энгийнээр хэлбэл, эдгээр мэргэжлээр төгссөн хүн бүрт ажлын байр хүрэлцэхгүй байна гэсэн үг. Энэ нь эдгээр мэргэжил муу гэсэн үг биш. Сайн нягтлан, сайн багш хэзээд хэрэгтэй. Харин тэр зам дээр өрсөлдөөн их, ажил олоход удаан байх магадлал өндөр гэдгийг урьдчилан мэдэж байх хэрэгтэй юм. Хүн дутагдаж буй мэргэжлүүд Хамгийн эрэлттэй мэргэжлийн жагсаалтад малын эмч, авто машины механик инженер, ХАБ-ын инженер, геологич, хүний их эмч, график дизайнер, төмөрлөгийн инженер, химийн багш, хоол зүйч зэрэг орсон байна. Хамгийн сонирхолтой нь, эрэлт ихтэй 100 мэргэжлийн ердөө 37 хувь нь л дээд боловсрол шаарддаг аж. 35 хувь нь техникийн болон мэргэжлийн боловсрол (МСҮТ, политехник коллеж) шаарддаг, үлдсэн 28 хувь нь мэргэжил шаарддаггүй ажил байжээ. Тэгэхээр "их сургууль төгсөхгүй бол ажил олдохгүй" гэдэг бодол үргэлж зөв биш юм. Яагаад ийм зөрүү үүсдэг вэ? Хүн мэддэг зүйлээ л сонгодог. Нэрийг нь сонсож, юу хийдгийг нь харж өссөн мэргэжлээ сурагч сонгох нь аргагүй. Маркшейдер, актуарч, гидрогеологич гэдэг үгийг сонсоогүй хүүхэд тэр мэргэжлийг сонгох боломж ч үгүй юм. Мэргэжлийн зөвлөгөө бараг байдаггүй нь ч нөлөөлдөг. Lorinet сангийн 2022 оны судалгаагаар сургуулиуд мэргэжлийн чиг баримжааг хангалттай өгдөггүй ажээ. МСҮТ төгсөгчдийн 70 орчим хувь нь л ажилд орж, олонх нь ажил хайхад 6 сараас дээш хугацаа зарцуулдаг гэнэ. Хөдөөний сурагчдад энэ юу гэсэн үг вэ? Яамны тооцоогоор 2026 онд улсын хэмжээнд 82,600 ажлын байр нээгдэх бөгөөд үүний 80.7 хувь нь Улаанбаатарт байна. Хангай, Төвийн бүсийн эзлэх хувь буурсаар байгаа аж. Гэхдээ үл хамаарах салбарууд бий. Говийн төмөр зам, хилийн боомт, аймгийн төвийн хүнсний үйлдвэр, газрын алба зэрэг ажлын байр Улаанбаатарт биш, орон нутагт байдаг. Тэгэхээр зөв мэргэжил сонговол нутагтаа, эсвэл нутгийнхаа ойролцоо ажиллах боломж ч бий юм. Мэргэжил сонгохоосоо өмнө асуух 4 асуулт 1. Энэ мэргэжлээр жил бүр хэдэн хүн төгсдөг, ажлын байр хэд байдаг вэ? Эрэлтийн барометрийн судалгааг Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны цахим хуудас (mlsp.gov.mn)-аас үзэж болно. 2. Энэ хүн өдөр бүр яг юу хийдэг вэ? Нэрийг нь биш, ажлыг нь сонгоорой. 3. Ажлын байр нь хаана байдаг вэ? Улаанбаатарт уу, орон нутагт уу? 4. Их сургуулиас гадна МСҮТ-ийн зам бий юу? Эрт ажиллаж, цалин авангаа цааш суралцах боломж олон мэргэжилд бий. Хүн дутагдаж байгаа ч ихэнх сурагчийн сонсоогүй 12 мэргэжлийн танилцуулгыг Suljee-ийн сайтаас уншаарай. Эх сурвалж: Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам, Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтийн барометр (2021 оны судалгаа, shuud.mn; 2026 оны тооцоо); МОНЦАМЭ (2025); Lorinet сан, Залуучуудын ажил эрхлэлтийн судалгаа (2022).
- Хүнсний технологич, чанарын мэргэжилтэн: түүхий эдийг бүтээгдэхүүн болгодог хүнНоолуурыг түүхийгээр нь зарвал малчин бага мөнгө олно. Түүнийг бэлэн ороолт болговол үнэ нь хэд дахин өсдөг. Тэр зөрүүг хаадаг хүн бол технологич бөгөөд олон үйлдвэр нь Улаанбаатарт биш, аймгийн төвүүдэд байдаг юм. Ямар ажил вэ? Сүү, мах, ноос, ноолуурыг экспортын стандартад нийцэх бүтээгдэхүүн болгодог. Үйлдвэрлэлийн процессыг зохион бүтээх, HACCP болон хүнсний аюулгүй байдлын систем ажиллуулах, хадгалах хугацааг тогтоох, лабораторийн шинжилгээ хийх, худалдан авагчдын шаарддаг гарал үүслийн бүртгэлийг хөтлөх зэрэг нь тэдний ажил юм. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? Түүхий эд экспортлох нь мөнгөө ширээн дээр орхисонтой адил юм. Азийн хөгжлийн банк ашигт малтмалын талаар боловсруулалт нь түүхий эдийн үнэ цэнийг 5 хүртэл дахин өсгөж чадна гэж дүгнэсэн байна. Мал аж ахуйд ч яг адилхан. Монголын мах Хятад, Орос руу экспортлогдох эсэх нь үйлдвэрийн гэрчилгээ, гарал үүслийн бүртгэлээс шалтгаалдаг. Энэ бол малчны биш, технологичийн ажил юм. Монгол дэлхийн түүхий ноолуурын томоохон хэсгийг нийлүүлдэг ч бэлэн бүтээгдэхүүний үнэ цэнээс бага хувийг авдаг байна. Энэ зөрүүг хаах алхам бүр бол боловсруулах үйлдвэрийн ажлын байр юм. Хаана ажилладаг вэ? Мах боловсруулах үйлдвэрүүд, сүүний компаниуд (АПУ, Сүү), ноолуурын үйлдвэрүүд (Говь, Гоёо), Хүнс, хөдөө аж ахуйн яам, мэргэжлийн хяналтын байгууллага, шинжилгээний лабораториуд, экспортын гэрчилгээжүүлэлтийн байгууллагуудад ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Хими, биологи, математик, англи хэл. Хаана сурах вэ? ХААИС — хүнсний технологи, хүнсний инженер; ШУТИС — хүнсний инженер; хэд хэдэн аймгийн МСҮТ-ийн хүнс боловсруулалтын хөтөлбөр. Эхний 3 алхам 1. Хими, биологидоо анхаараарай. 2. ХААИС-ийн хүнсний технологид элсээрэй. Эрт ажиллахыг хүсвэл МСҮТ-ийн хүнс боловсруулалтын гэрчилгээ авч болно. 3. Суралцангаа ямар ч боловсруулах үйлдвэрт, баглаа боодлын шугам дээр ч гэсэн ажиллаарай. Мэргэшсэн ажилтан хомс учраас үйлдвэрүүд ажилчдаа дотроос нь дэвшүүлдэг. Цалин Боловсруулах үйлдвэрийн цалин уул уурхайгаас бага. Гэхдээ ажлын байр нь аймгийн төвүүдэд байдаг нь хөдөөний гэр бүлийн хувьд бодит зардал, амьдралын тооцоог өөрчилдөг юм. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? Сурагчид малыг ч, дэлгүүрийг ч хардаг, харин хоорондох үйлдвэрийг хардаггүй. "Технологич" гэхээр машин ажиллуулагч мэт сонсогддог юм. Эх сурвалж: Азийн хөгжлийн банк, Монголын чухал ашигт малтмалын зах зээлийн үнэлгээ (2026); Үндэсний статистикийн хороо.
- Актуарч, даатгалын эрсдэлийн мэргэжилтэн: эрсдэлийг тоогоор үнэлдэг хүнНэг айлын малыг зудаас даатгахад хэдэн төгрөг төлөх ёстой вэ? Хэн нэгэн тэр тооцоог хийх ёстой — гэтэл Монголд үүнийг хийж чадах хүн маш цөөхөн байна. Ямар ажил вэ? Эрсдэлийг математикаар үнэлдэг. Малын, эрүүл мэндийн, тээврийн хэрэгслийн даатгал хэдэн төгрөг байх ёстойг, даатгалын компани хэр их нөөц мөнгө барих ёстойг, хүнд өвөл бүх компанийг дампууруулах магадлал хэд вэ гэдгийг тооцдог байна. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? Актуар, даатгалын ажил эрэлтийн барометрийн хамгийн том зөрүү дотор багтдаг: 2021 онд даатгал, өгөгдлийн шинжээчийн 1,945 ажлын байранд 167 төгсөгч ногдож байжээ. Монголд актуарч бол Санхүүгийн зохицуулах хорооноос зохицуулдаг, тусгай эрхтэй мэргэжил юм. Эрх олгох, стандарт, тайлагналын албан ёсны журамтай. Өөрөөр хэлбэл цөөхөн, хуулиар хамгаалагдсан мэргэжил гэсэн үг. Мөн Монголд дэлхийд анхаарал татсан хэрэглээ бий: зудаас хамгаалах индексжүүлсэн малын даатгал бол малчдад шууд хэрэглэгдэж буй актуарын математик юм. Хаана ажилладаг вэ? Санхүүгийн зохицуулах хороо, даатгалын компаниуд (Монгол даатгал, Ард, Практикал, Бодь), банкууд, Монголбанк, малын даатгалын хөтөлбөр, тэтгэврийн сангуудад ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Математик бүхнээс илүү — ялангуяа магадлал, статистик. Мөн эдийн засаг, англи хэл. Хаана сурах вэ? МУИС — хэрэглээний математик, статистик; СЭЗИС. Дараа нь Санхүүгийн зохицуулах хорооноос актуарчийн эрх авна. Ихэвчлэн Монголоос өгч болох олон улсын актуарын шалгалтуудтай (SOA, IFoA) хослуулдаг байна. Эхний 3 алхам 1. Боломжтой хамгийн сайн математикийн сурагч болохыг хичээгээрэй. Энэ замын гол шалгуур нь математик. 2. МУИС-д хэрэглээний математик эсвэл статистикаар суралцаарай. 3. Даатгалын компанид ажиллангаа олон улсын актуарын шалгалтуудаа өгч эхлээрэй. Лицензтэй актуарч хэрэгтэй учраас ажил олгогчид шалгалтын төлбөрийг төлөх нь элбэг. Цалин Тусгай эрхтэй, цөөхөн хүн эзэмшдэг мэргэжил учраас санхүүгийн салбарт үнэлэмж өндөр. Энэ мэргэжлийн цалингийн тусдаа албан ёсны тоо одоогоор нийтлэгдээгүй байна. Харьцуулахад улсын дундаж цалин 2026 оны 1-р улиралд сард 2.9 сая төгрөг орчим байсан. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? "Актуарч" гэдэг үгийг хөдөөний сурагчид бараг сонсоогүй. Монголын хамгийн үл мэдэгдэх мэргэжлүүдийн нэг юм. Эх сурвалж: Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтийн барометр 2021, shuud.mn; Санхүүгийн зохицуулах хороо, актуарчийн журам, legalinfo.mn; Үндэсний статистикийн хороо (2026).
- Төмөр зам, ложистик, гаалийн мэргэжилтэн: ачааг хил давуулдаг хүнТаван толгой жилд 50 сая тонн нүүрс олборлох боломжтой ч 30 сая орчим тонноор хязгаарлагдаж байна. Дутуу байгаа 20 сая тонн газар доор биш — тээвэр, хил дээр гацаж байгаа юм. Үүнийг засах нь ажил, тэр ажил нь Говь, хилийн бүсэд байна. Ямар ажил вэ? Хил дамнасан ачааг хөдөлгөдөг. Вагон, ачааны машины урсгалыг төлөвлөх, хилийн боомтын нэвтрүүлэх чадварыг удирдах, гаалийн бичиг баримт, транзит журмыг хариуцах, терминал, агуулахыг удирдах зэрэг нь тэдний ажил юм. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? Монголын ашигт малтмалыг мөнгө болгоход тулгарч буй гол гацаа нь энэ юм. Сүүлийн дөрвөн жилд Говийн нутгаар 900 орчим км шинэ төмөр зам тавигдсан байна. Гашуунсухайт–Ганцмодны 240 орчим км зам (хил дамнасан холболтыг 2027 оны эцэст дуусгахаар төлөвлөсөн) Таван толгойн тээврийн хязгаарыг нээх зорилготой. Ханги боомтоор гарах ачаа 2022 онд 3 сая тонн байсан бол 2023 оноос хойш 8.5 сая тонн болж өссөн ажээ. Хамгийн чухал нь эдгээр ажлын байр Улаанбаатарт биш, хилийн сумд, Говийн аймгуудад бий болж байгаа юм. Хаана ажилладаг вэ? УБТЗ, Тавантолгой төмөр зам, Эрдэнэс Тавантолгой, Гаалийн ерөнхий газар, тээвэр зуучлалын болон гаалийн зуучлалын компаниуд, уул уурхайн компаниудын тээврийн хэлтэс, хилийн боомтын операторуудад ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Математик, газарзүй, англи болон хятад хэл, мэдээллийн технологи. Хаана сурах вэ? ШУТИС-ийн Тээврийн сургууль — төмөр замын инженер, ложистик; гаалийн зуучлагчийн зөвшөөрөл; МСҮТ-ийн төмөр зам, дохиолол, хүнд машин механизмын мэргэжлүүд. Эхний 3 алхам 1. Хятад хэл сурч эхлэх эсвэл англи хэлээ сайжруулаарай. Хилийн худалдаа энэ хоёр хэл дээр явагддаг. 2. ШУТИС-д төмөр зам, ложистикаар суралцаарай. Эрт цалин авахыг хүсвэл МСҮТ-д төмөр замын мэргэжил эзэмшиж болно. 3. Хилийн боомтод өргөдлөө өгөөрэй. Тэд байнга хүн дутдаг бөгөөд нутгийн иргэдийг ажилд авдаг. Цалин Тээвэр, ложистикийн салбарын цалин улсын дунджийн орчим байдаг. Гэхдээ хилийн боомт, төмөр замын ажилд нэмэгдэл олгодог бөгөөд Говь, хилийн бүсийн гэр бүлүүдийн хувьд гэрээсээ хол явахгүйгээр ажиллах боломж юм. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? Төмөр зам, гааль бол бичиг хэргийн, нэр хүнд багатай ажил мэт санагддаг. Энэ бол үндэсний эдийн засгийн хамгийн том хязгаарлалтын нэгийг шийдэж буй ажил гэж хэн ч тайлбарлаж өгдөггүй юм. Эх сурвалж: South China Morning Post; Хятадын Төрийн өмчийн хороо (SASAC, 2026).
- Уурхайн нөхөн сэргээлт, байгаль орчны мэргэжилтэн: газрыг буцааж сэргээдэг хүнМонгол даяар хаягдсан, нөхөн сэргээгдээгүй олон уурхайн талбай бий. Тэдгээрийг сэргээх нь одоо хуулийн шаардлага, төсвийн зардал, бас ажлын байр юм. Ямар ажил вэ? Уурхайн ашиглалт дууссаны дараа газрыг буцааж сэргээдэг. Хаягдлын овоолго, уурхайн ханыг тэгшилж, өнгөн хөрсийг буцааж хучиж, нутгийн ургамлыг тарьж, дараа нь олон жилийн турш ус, тоосыг хянадаг байна. Мөн компани уурхай хаахад хэдий хэмжээний мөнгө нөөцлөх ёстойг тооцдог. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? Монголд уул уурхайн тусгай зөвшөөрөл бүр нөхөн сэргээлт, уурхай хаах хуулийн үүрэгтэй. Уурхай хаах санхүүгийн баталгааны тогтолцоог шинэчилж, нүүрсний уурхайн тогтвортой нөхөн сэргээлтийн үндэсний удирдамж гаргасан байна. Шинэ уурхайнуудын ард хэн ч хаагаагүй хуучин болон бичил уурхайн олон талбай байсаар байна. 2026 оны 8-р сард Улаанбаатарт болсон COP17 бага хурал газрын доройтлыг үндэсний бодлогын төвд тавьсан. Уул уурхай, газрын доройтол хоёр яг уурхайн хаалт дээр нийлдэг юм. Хаана ажилладаг вэ? Уул уурхайн компаниудын байгаль орчны хэлтэс, Байгаль орчны яам, аймгийн байгаль орчны газар, байгаль орчны зөвлөх компаниуд, нөхөн сэргээлтийн гэрээт компаниуд, ТББ-ууд, судалгааны хүрээлэнгүүдэд ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Биологи, хими, газарзүй, математик. Хаана сурах вэ? МУИС, ШУТИС — байгаль орчны инженер, экологи; ХААИС — хөрс судлал, бэлчээр судлал (ургамлан бүрхэвч сэргээх талд). Эхний 3 алхам 1. Биологи, химидээ анхаараарай. 2. МУИС, ШУТИС-ийн байгаль орчны инженер, экологи эсвэл ХААИС-ийн хөрс судлалд элсээрэй. 3. Орон нутгийн нөхөн сэргээлт, мод тарих ажилд сайн дураараа оролцоорой. Энэ салбар хээрийн бодит туршлага харж ажилд авдаг. Цалин Уул уурхайн компанийн байгаль орчны ажилтан тус салбарын түвшинд цалинждаг. Төрийн байгууллага, ТББ-д цалин бага ч ажлын байр нь аймагт байрладаг юм. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? "Байгаль орчин" гэхээр жагсаал эсвэл ТББ-ын ажил л гэж боддог. Уурхайн компани доторх цалинтай техникийн ажил гэж төсөөлдөггүй юм. Эх сурвалж: Resources Policy сэтгүүл; Уур амьсгалын хөрөнгө оруулалтын сан (CIF); Norton Rose Fulbright; НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенц (2026).
- ХАБЭА-н мэргэжилтэн: хүн бүрийг гэрт нь эсэн мэнд харьдаг болгодог хүнТа 22 настай. Аюултай гэж үзвэл 200 хүнтэй уурхайн ажлыг өөрийн эрхээр зогсоож чадна. Энэ бол зүйрлэл биш, ХАБЭА-н мэргэжилтний ажлын бодит хэсэг юм. Ямар ажил вэ? Уурхай, барилгын талбай дээр ажиллаж буй бүх хүн гэртээ эсэн мэнд харихад л ажил нь чиглэдэг. Эрсдэлийн үнэлгээ хийх, аюултай ажилд зөвшөөрөл олгох, осол бүрийг судлах, ажилчдыг сургахаас гадна шаардлагатай бол ажлыг зогсоох эрхтэй байна. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? Монголд ажил дээрээ хамгийн их гэмтэж байгаа салбарууд нь уул уурхай, барилга юм. Зөвхөн эрчим хүчний салбарт 2024 онд 12 хүн гэмтэж, 4 хүн амь насаа алдсан байна. 60,000 гаруй хүн бичил уурхайд бараг ямар ч хамгаалалтгүй ажилладаг. Төрийн хяналтын хүчин чадал хязгаарлагдмал учраас хяналтын ачаа компанийн ХАБЭА-н ажилтнууд руу шилжсэн. Томоохон уурхай, гэрээт компани, эрчим хүчний компани бүр ийм мэргэжилтэнтэй байх шаардлагатай болсон байна. Хаана ажилладаг вэ? Оюу Толгой, Эрдэнэс Тавантолгой, Эрдэнэт, барилгын гэрээт компаниуд, эрчим хүчний компаниуд, төрийн хяналт шалгалтын байгууллага, ХАБЭА-н зөвлөх компаниудад ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Биологи, хими, физик. Мөн энэ ажлын үндэс болох зөөлөн ур чадвар — дуугарч чадах, тодорхой бичих, байр сууриа хамгаалах. Хаана сурах вэ? Энэ жагсаалтаас хамгийн хүртээмжтэй замтай мэргэжил юм. МСҮТ эсвэл техникийн гэрчилгээ дээр ХАБЭА-н сертификат нэмэх; АШУҮИС-ийн нийгмийн эрүүл мэндийн хөтөлбөр; эсвэл ХАБЭА-н чиглэлтэй инженерийн зэрэг. Олон хүн талбай дээр хэдэн жил ажилласны дараа энэ мэргэжилд ордог байна. Эхний 3 алхам 1. Сургуулиа төгсөөрэй. Инженерийн замуудтай харьцуулахад элсэлтийн шаардлага бага. 2. Эхлээд МСҮТ-д техникийн мэргэжил эзэмшээрэй. Талбайн бодит туршлагатай ХАБЭА-н ажилтанд илүү итгэдэг. 3. ХАБЭА-н сертификат аваад уурхайгаас илүү гэрээт компанид өргөдлөө өгөөрэй. Тэд илүү хурдан ажилд авдаг. Цалин Уул уурхайн инженерүүдээс доогуур ч улсын дундаж цалингаас (2026 оны 1-р улиралд сард 2.9 сая төгрөг орчим) нэлээд дээгүүр байдаг. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? Бичиг цаасны ажил мэт сонсогддог. Үйлдвэрлэлийг зогсоох эрхтэй албан тушаал гэдгийг хэн ч тайлбарлаж өгдөггүй юм. Эх сурвалж: ESight сэтгүүл (2025); Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага; НҮБ Монгол, Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль; Үндэсний статистикийн хороо (2026).
- ГМС, дрон, зайнаас тандан судлалын мэргэжилтэн: улс орныг дээрээс нь хардаг хүнМалчны ач хүү дронтой бол аль бэлчээр доройтож байгааг төрд хэлж өгч чадна — гэрээсээ, цалинтайгаар. Ямар ажил вэ? Дрон нисгэж, хиймэл дагуулын зураг уншиж улс орныг зураглана. Хэдий хэр бэлчээр үлдсэнийг, уурхай энэ сард хэр их чулуу зөөснийг, үер, түймэр хаагуур явсныг, шинэ зам хаагуур тавих ёстойг тогтоодог байна. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? 2025 оны 1-р сард дроны мэргэжилтэн мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарын хамгийн хомс мэргэжлийн нэгээр нэрлэгдсэн байна. Шалтгаан нь энгийн: Монгол 1.56 сая км² нутагтай, түүнийг ажиглах хүн маш цөөн юм. Эрэлт уул уурхайн эзлэхүүний хэмжилт, газрын кадастр, зуд, гамшгийн үнэлгээ, барилгын хяналт, мөн бэлчээрийн доройтлоос ирж байна. Монгол 2026 оны 8-р сарын 17–28-нд Улаанбаатарт НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцийн 17 дахь бага хурал (COP17)-ыг зохион байгуулж, бэлчээрийг дэлхийн газрын доройтлын асуудлын төвд тавьсан. Тэнд тавьсан хяналтын амлалтуудыг биелүүлэх нь яг хиймэл дагуул, дроны ажил юм. Хаана ажилладаг вэ? Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн газар, Цаг уур, орчны шинжилгээний газар, уул уурхайн компаниуд, хэмжилт зураглалын болон инженерийн компаниуд, хөдөө аж ахуйн байгууллагууд, байгаль хамгаалах ТББ-ууд, хэвлэл мэдээлэл, кино зэрэг салбарт ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Газарзүй, мэдээллийн технологи, математик, физик, мөн зураг — зургийн найруулга бодсоноос илүү чухал. Хаана сурах вэ? ШУТИС — геодези, геоинформатик; МУИС — газарзүй, зайнаас тандан судлал. Дрон ажиллуулах зөвшөөрлийг Иргэний нисэхийн ерөнхий газраас тусад нь авдаг. Салбарын стандарт зураглалын программ QGIS үнэгүй байдаг. Эхний 3 алхам 1. QGIS татаж аваад өөрийн сумаа зураглаарай. Ямар ч зардалгүй. 2. Иргэний нисэхийн ерөнхий газраас дрон ажиллуулах зөвшөөрөл аваарай. Их сургуультай харьцуулахад богино хугацаатай, хямд. 3. Орон нутгийн засаг захиргаанд ямар нэг зүйлийг үнэгүй зураглаж өгөхийг санал болгоорой. Тэр бол таны анхны портфолио. Цалин Харилцан адилгүй. Уул уурхай, хэмжилт зураглалын ажил уул уурхайн салбарын түвшинд цалинтай байдаг. Бие даан дроны хэмжилт хийх нь хөдөө амьдраад хийж болох цөөн техникийн мэргэжлийн нэг юм. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? Сурагчид дроныг тоглоом эсвэл бичлэгийн хэрэгсэл гэж хардаг. Цалинтай хэмжилтийн багаж гэж хардаггүй юм. Эх сурвалж: МОНЦАМЭ (2025); НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенц, COP17 (2026).
- Кибер аюулгүй байдлын мэргэжилтэн: үл үзэгдэх хамгаалагчТаны иргэний бүртгэл, гэр бүлийн тань банкны данс, сургуулийн дүн бүгд e-Mongolia болон цахим системүүдэд байна. Тэдгээрийг хэн ч хулгайлахгүй байх баталгаа нь хэн нэгний ажил юм. Ямар ажил вэ? Банк, харилцаа холбоо, төрийн системийг халдлагаас хамгаална. Системд хууль бусаар нэвтрэх оролдлогыг хянах, өөрөө эвдэж үзэх замаар хамгаалалтыг шалгах, ямар нэг зүйл нэвтэрвэл хариу арга хэмжээг удирдах нь тэдний үүрэг юм. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? 2025 оны 1-р сард хиймэл оюун, дата, дронтой хамт мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарын хамгийн хомс мэргэжлээр нэрлэгдсэн байна. Салбарт нийтдээ 27,000 гаруй мэргэжилтэн дутагдаж байна. Монголын кибер аюулгүй байдлын чадавхийг 2025 оны 2-р сард Оксфордын их сургуулийн Дэлхийн кибер аюулгүй байдлын чадавхийн төв албан ёсоор үнэлсэн ажээ. Хомсдол нь цалинд ч харагддаг. Төрийн судалгаагаар ажил олгогчид сард 3 сая төгрөг санал болгоод ч мэргэшсэн хүн олж чадаагүй аж. e-Mongolia төрийн ихэнх үйлчилгээг онлайн болгосон тул иргэдийн хувийн мэдээлэл, татвар, банкны мэдээлэл бүгд хамгаалалт шаардлагатай системд байна. Хаана ажилладаг вэ? Монголбанк, арилжааны банкууд, Мобиком, Юнител, Скайтел, үндэсний CERT, төрийн цахим байгууллагууд, финтек компаниуд, уул уурхайн компаниудын мэдээллийн технологийн багт ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Мэдээллийн технологи, математик, англи хэл (энэ чиглэлийн ихэнх материал англиар байдаг), физик. Хаана сурах вэ? ШУТИС, МУИС — компьютерийн ухаан, мэдээллийн аюулгүй байдал. ШУТИС сүүлийн 5 жилд хиймэл оюун, дата, дрон, кибер аюулгүй байдал, программ хангамжийн чиглэлээр 5 шинэ хөтөлбөр нээсэн бөгөөд анхны төгсөгчид нь аль хэдийн гарсан байна. Эхний 3 алхам 1. Англи хэл, мэдээллийн технологидоо анхаараарай. 2. TryHackMe, HackTheBox зэрэг үнэгүй платформ дээр хуулийн хүрээнд дадлага хийгээрэй. Монголын ажил олгогчид харуулж чадах ур чадварыг үнэлдэг. 3. Банк эсвэл харилцаа холбооны компанийн аюулгүй байдлын дадлагад ороорой. Тэд гэрчилгээнээс илүү бодит чадварыг хардаг. Цалин Мэдээллийн технологийн салбарын дундаж цалин 2024 онд сард 3.6 сая төгрөг байсан. Аюулгүй байдлын мэргэжилтнүүд энэ салбарын дотроо дээд түвшинд цалинждаг байна. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? Нүдэнд харагддаггүй ажил юм. Кибер аюулгүй байдлын мэргэжилтэнтэй хэн ч уулздаггүй — ямар нэг зүйл буруу болох үед л тэдний тухай сонсдог. Эх сурвалж: МОНЦАМЭ (2025); Оксфордын их сургууль, GCSCC (2025); Цахим хөгжлийн яам, МХХТ салбарын хүний нөөцийн судалгаа (2022); Zangia цалингийн судалгаа 2024.
- 2030 онд Монголд хэрэгтэй хэвээр байх хэний ч сонгодоггүй 5 мэргэжилМонголд ажиллах хүч ерөнхийдөө дутагдаад байгаа юм биш билээ. Харин тодорхой мэргэжлүүдийн ажиллах хүч дутагдаж байна. Асуудал нь сурагчдын хамгийн их сонгодог мэргэжлүүдийн ихэнх нь аль хэдийн илүүдэлтэй болсон явдал аж. 2021 оны Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтийн барометрийн судалгаагаар (2022 оны эрэлтийг төсөөлсөн) даатгалын болон дата шинжээчийн ажлын байр 1,945 байхад эдгээр чиглэлээр төгсөгч ердөө 167 байсан байна. Өөрөөр хэлбэл, нэг төгсөгчид ойролцоогоор 12 ажлын байр ногдож байв. Харин нягтлан бодогч, эдийн засагч, хуульч, орчуулагч, англи хэлний багш, архитектор зэрэг мэргэжлүүд илүүдэлтэй гэж тус судалгаанд гарсан ажээ. Байршлын асуудал үүнийг бүр хүндрүүлж байна. Хөдөлмөрийн яам 2026 онд нийт 82,600 ажлын байр шинээр бий болно гэж тооцоолсноос 80.7% нь Улаанбаатар хотод байрлаж байгаа юм. Хөдөө орон нутгийн ажлын байрны эзлэх хувь Хангайн бүсэд 13.1, Төвийн бүсэд 7.8 нэгж хувиар буурсан байна. Эдгээр таван мэргэжил нь эрэлтээрээ хамгийн өндөр, харин олон нийт, ялангуяа сурагчдын дунд мэдлэг, ойлголт нь бараг тэг заасан мэргэжлүүд юм. 1. Геотехникийн инженер 2021 он хүртэл Монголд энэ чиглэлээр дотооддоо мэргэжил олгодог нэг ч их сургуулийн хөтөлбөр байгаагүй. Rio Tinto болон Оюу Толгой 2025 он хүртэл ШУТИС-д 2.75 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийж, мөн чулуулгийн механикийн лаборатори байгуулахад 300,000 ам.доллар зарцуулсан байдаг. Энэ нь Монголын түүхэн дэх хувийн хэвшлийн боловсролд оруулсан хамгийн том хөрөнгө оруулалт бөгөөд гол зорилго нь энэ мэргэжлийн хөтөлбөрийг бий болгох явдал байв. Анхны элсэлтээр жилд ердөө 25 оюутан авах төлөвтэй байжээ. Өөрөөр хэлбэл, гадаадын уул уурхайн компани Монголд энэ мэргэжлийг бий болгоход хэдэн сая доллар зарцуулсан мөртлөө сургуулийн карьерын зөвлөгөө, мэдээллүүдэд бараг хаана ч гардаггүй мэргэжил юм. 2. Уурхайн маркшейдер / геодезист Монголд энэ мэргэжлийг заадаг төрийн өмчийн цорын ганц их сургууль нь ШУТИС. Тус хөтөлбөр 2017 оноос хойш ASIIN-ийн олон улсын магадлан итгэмжлэлтэй заагдсаар иржээ. Төгсөгчдийн ойролцоогоор 90% нь мэргэжлээрээ ажилладаг байна. Монголын зарж буй хүдэр бүрийн тонн бол маркшейдерийн хэмжиж, тооцсон тоо. Гэхдээ ихэнх сурагчид энэ мэргэжлийн нэрийг өмнө нь сонсож ч байгаагүй байна. 3. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй, байгаль орчны мэргэжилтэн (HSE) Энэ жагсаалтын ажилд орох хамгийн хүртээмжтэй замтай мэргэжил юм. МСҮТ болон сертификатын сургалтаар энэ чиглэлд орох боломжтой бөгөөд заавал таван жил их сургуульд сурах шаардлагагүй аж. Эрэлт маш өндөр. Мөн ажлынх нь үүргийг ганц өгүүлбэрээр тайлбарлаж болно: 22 настай хүн 200 ажилтантай уурхайн үйл ажиллагааг зогсоох хууль ёсны эрхтэй. Энэ бол зүгээр нэг зүйрлэл биш, харин тухайн ажлын бодит үүргийн нэг хэсэг юм. 4. Төмөр зам, логистик, гаалийн үйл ажиллагааны мэргэжилтэн Сүүлийн дөрвөн жилд Говийн нутгаар ойролцоогоор 900 км шинэ төмөр зам тавигдсан байна. Таван Толгой жилд ойролцоогоор 50 сая тонн нүүрс олборлох боломжтой ч тээврийн хүчин чадлаас шалтгаалан жилд 30 сая тонн орчимд хязгаарлагдаж байгаа юм. Ханги боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадал 2022 онд 3 сая тонн байсан бол 2023 оноос хойш 8.5 сая тонн болж өссөн. Энэ жагсаалтын бусад мэргэжлээс ялгаатай нь эдгээр ажлын байр Улаанбаатарт биш, харин хилийн сумд болон Говийн аймгуудад бий болж байгаагаараа онцлог юм. Энэ нь хөдөө орон нутгаас нийслэл рүү чиглэсэн шилжилт хөдөлгөөний дарамтыг шууд бууруулах боломжтой. 5. Дата шинжээч Энэ бол судалгаанд илэрсэн эрэлт ба нийлүүлэлтийн хамгийн том зөрүүтэй мэргэжил. Мөн Монголын хамгийн өндөр цалинтай салбаруудын нэг. Zangia-ийн 2024 оны судалгаагаар IT салбарын дундаж цалин сард 3.6 сая төгрөг байсан ажээ. Хамгийн чухал нь энэ жагсаалтад үнэгүйгээр, өөрөө суралцаад мэргэжил эзэмших бодит боломжтой цорын ганц чиглэл юм. Улаанбаатарт таван жил суралцах зардал гаргах боломжгүй сурагчдын хувьд энэ нь хамгийн өндөр өгөөжтэй сонголт байж болох юм. --- Эх сурвалжийн тухай: Дээрх тоон мэдээллүүд нь 2021–2026 онд нийтлэгдсэн албан ёсны мэдээллүүдээс авсан. Монгол Улсад 2030 оны хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтийн талаар тусгайлан гаргасан албан ёсны таамаг одоогоор байхгүй байна. Харин эдгээр нь олон жилийн турш ажиглагдсан бүтцийн өөрчлөлтүүд бөгөөд 2030 он хүртэл үргэлжлэх төлөвтэй.
- Геотехникийн инженер: уурхайн доорх чулууг "уншдаг" хүнТаны толгой дээр 1,300 метр зузаан чулуу байна гэж төсөөлөөд үз дээ. Тэр чулуу унахгүй байгаагийн шалтгаан бол нэг л хүний хийсэн тооцоо юм. Ямар ажил вэ? Геотехникийн инженер чулуулаг, хөрс яг хэр бат бөх вэ гэдгийг шалгадаг. Дараа нь тэр мэдээлэл дээрээ үндэслээд хонгил, ил уурхайн хана, хаягдлын овоолго нурахгүй байх бэхэлгээг зохион бүтээдэг байна. Хамгийн гол нь, "өнөөдөр энэ хэсэгт хүн орж ажиллаж болох уу?" гэдгийг шийддэг хүн нь энэ. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? Монголын хамгийн том уурхай Оюу Толгой одоо газар доорх уурхай болсон. 2028–2036 онд жилд 500 мянга орчим тонн зэс гаргахаар төлөвлөж байгаа. Газрын гүнд ажиллана гэдэг нь бүх зүйл чулуулгийн тооцооноос шалтгаална гэсэн үг. Гэтэл 2021 он хүртэл Монголд энэ мэргэжлийг заадаг ганц ч хөтөлбөр байгаагүй аж. Rio Tinto, Оюу Толгой хоёр 2025 он хүртэл ШУТИС-д 2.75 сая ам.доллар, дээр нь чулуулгийн лаборатори байгуулахад 300 мянган доллар оруулж байж энэ хөтөлбөрийг нээлгэсэн байна. Энэ бол Монголын түүхэн дэх хувийн хэвшлээс боловсролд оруулсан хамгийн том хөрөнгө оруулалт юм. Анхны элсэлтээр ердөө 25 оюутан авсан ажээ. Гадаадын компани сая сая доллар төлж байж Монголд бий болгосон мэргэжил гэдэг нь л хэр хэрэгтэйг нь хэлж байгаа юм. Хаана ажилладаг вэ? Оюу Толгой, Эрдэнэт, Таван толгойн уурхайнууд, Энержи Ресурс, хонгил болон далан барьдаг гэрээт компаниуд, олон улсын уул уурхайн зөвлөх компаниудад ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Физик, математик, газарзүй, техник зураг. Хаана сурах вэ? ШУТИС-ийн Геологи, уул уурхайн сургууль. Геотехникийн инженерийн бакалаврын хөтөлбөр 2021 онд нээгдсэн бөгөөд олон улсын судалгааны төвтэй хамтран ажилладаг. Цаашид магистрын хөтөлбөр нээхээр төлөвлөж байгаа. Эхний 3 алхам 1. 10–12-р ангидаа физик, математикаа нухацтай сураарай. Энэ мэргэжлийн суурь нь энэ хоёр. 2. ШУТИС-ийн Геологи, уул уурхайн сургуульд материалаа өгөхдөө геотехникийн хөтөлбөрийн талаар тусгайлан асуугаарай. Хөтөлбөр жижиг, бараг сурталчилдаггүй. 3. Зуны дадлагад ороорой. Оюу Толгой, Эрдэнэт хоёулаа оюутан дадлагажуулдаг. Цалин Уул уурхайн салбарын дундаж цалин 2024 оны 4-р улиралд сард 5.4 сая төгрөг байсан байна. Энэ нь улсын дунджаас 2 дахин өндөр байна (Энэ бол салбарын дундаж юм. Яг геотехникийн инженерийн цалин тусдаа гараагүй). Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? Хөтөлбөр нь дөнгөж 5 жилийн настай, жилд 25 орчим оюутан авдаг. Сургуулийн мэргэжил сонголтын аль ч материалд энэ мэргэжлийн нэр гардаггүй. Эх сурвалж: ШУТИС (2021); Азийн хөгжлийн банк, Монголын чухал ашигт малтмалын зах зээлийн үнэлгээ (2026); Үндэсний статистикийн хороо (2024).
- Гидрогеологич, усны инженер: газрын доорх усыг олдог хүнГовьд ус бүх зүйлийг шийддэг — уурхай нээгдэх эсэх, сум оршин тогтнох эсэхийг. Тэр усыг олох хүн хэрэгтэй, гэтэл ийм мэргэжилтэн бараг байхгүй байна. Ямар ажил вэ? Газрын доорх усыг олж, түүнийг шавхахгүйгээр хэр их ашиглаж болохыг тооцдог. Уст давхаргын загвар гаргах, худаг төлөвлөж зөвшөөрөл авах, бохирдлыг хянах, хот, уурхай, малчдын усан хангамжийг төлөвлөх зэрэг нь түүний ажил юм. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? Монгол ус хомсдлын эрсдэл өндөртэй улсад тооцогддог. Говийн уурхайнуудын хамгийн эхний хязгаар бол ус юм. Мянганы сорилтын сангийн "Усны компакт" төсөл 350 сая ам.долларын өртөгтэй бөгөөд Монголын Засгийн газар 111.8 сая хүртэл доллар оруулсан байна. 2026 оны 3-р сард дууссан энэ төсөл газрын доорх усны эх үүсвэр, цэвэршүүлэх үйлдвэр, саарал ус дахин ашиглах үйлдвэр барьж, Улаанбаатарын усан хангамжийг 80 шахам хувиар нэмэгдүүлсэн ажээ. Одоо эдгээрийг ажиллуулах, уст давхаргыг ойлгодог хүмүүс хэрэгтэй байна. Хаана ажилладаг вэ? Усны газар, УСУГ, аймгийн усны байгууллагууд, Оюу Толгой, Энержи Ресурсын усны баг, өрөмдлөгийн компаниуд, Азийн хөгжлийн банк, Дэлхийн банкны төслүүд, байгаль орчны зөвлөх компаниудад ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Хими, физик, газарзүй, математик, биологи. Хаана сурах вэ? ШУТИС — усны инженер (гидрогеологийн чиглэл); МУИС — Ус судлал; ШУТИС-ийн Геологи, уул уурхайн сургууль — геологийн суурь мэдлэг. Эхний 3 алхам: 1. Хими, газарзүйдээ онцгой анхаараарай. 2. ШУТИС-ийн усны инженер эсвэл МУИС-ийн ус судлалд элсээрэй. 3. Нэг зун өрөмдлөгийн компанид ажиллаарай. Уст давхарга гэж юу болохыг ойлгох хамгийн хурдан арга. Цалин Уул уурхайн компанийн гидрогеологич салбарын дунджид ойр цалинтай байдаг (2024 оны 4-р улиралд сард 5.4 сая төгрөг). Төрийн байгууллагад цалин бага ч аймаг бүрт ажлын байр бий. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? Тодорхой харагдах албан тушаалын нэр байдаггүй. Газарзүйд дуртай сурагчдад ихэвчлэн "газарзүйн багш болоорой" л гэж зөвлөдөг юм. Эх сурвалж: Мянганы сорилтын корпораци (MCC); News.MN; ШУТИС, МУИС-ийн хөтөлбөрийн мэдээлэл; Үндэсний статистикийн хороо (2024).
- Дата аналист: тоон дотроос шийдэл олдог хүнУурхай ч, лаборатори ч, лиценз ч хэрэггүй. Зөөврийн компьютер, хүснэгт — ажлын бүх хэрэгсэл нь энэ юм. Ийм ур чадвартай хүн бүрт 12 ажлын байр хүлээж байна. Ямар ажил вэ? Түүхий мэдээллийг шийдвэр болгон хувиргадаг. Замбараагүй өгөгдлийг цэгцлэх, самбар (dashboard) хийх, хэн ч анзаараагүй хэв маягийг олох, тэгээд менежерт юу хийх хэрэгтэйг тайлбарлах нь түүний ажил юм. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? Монголын хөдөлмөрийн зах зээлийн мэдээлэлд эрэлт, нийлүүлэлтийн хамгийн том зөрүү энд байна. 2021 оны эрэлтийн барометрт даатгал, өгөгдлийн шинжээчийн 1,945 ажлын байр байхад эдгээр чиглэлээр ердөө 167 хүн төгсөж байсан аж. Өөрөөр хэлбэл нэг төгсөгчид 12 орчим ажлын байр ногдож байжээ. Мөн 2025 оны 1-р сарын мэдээгээр мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарт 27,000 гаруй мэргэжилтэн дутагдаж, хиймэл оюун, дата шинжилгээ, дрон, кибер аюулгүй байдал хамгийн хомс чиглэлд орсон байна. Хаана ажилладаг вэ? Хаан, Голомт, ХХБ, Хас банк, Мобиком, Юнител, Оюу Толгой, Эрдэнэс Тавантолгой, Үндэсний статистикийн хороо, e-Mongolia, LendMN зэрэг финтек компаниуд, эдийн засгийн зөвлөх компаниудад ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Математик, статистик хамгийн түрүүнд. Дараа нь мэдээллийн технологи, англи хэл, мөн нотолгоонд тулгуурлан маргадаг аль ч хичээл. Хаана сурах вэ? МУИС, ШУТИС, ХААИС — хэрэглээний математик, статистик, мэдээллийн систем. Мөн энэ жагсаалтаас бие даан суралцах бодит зам байдаг цорын ганц мэргэжил нь энэ юм: SQL, Python, нээлттэй өгөгдөл. Эхний 3 алхам 1. Математик, англи хэлээ сайжруулаарай. 2. Одоо л SQL, Excel эсвэл Google Sheets сурч эхлээрэй. Үнэгүй, ямар ч компьютер дээр, бүртгүүлэх шаардлагагүй. 3. Өөрийн сумын малын тоо эсвэл цаг агаарын мэдээлэл дээр жижиг шинжилгээ хийгээд интернэтэд байршуулаарай. Анхны ажилд орох портфолио тань тэр болно. Цалин Zangia-гийн 2024 оны судалгаагаар мэдээллийн технологийн салбарын дундаж цалин сард 3.6 сая төгрөг байсан нь судалгаанд хамрагдсан салбаруудаас хамгийн өндөр үзүүлэлт байжээ. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? "Компьютертэй ажилладаг" гэж сонсогддог. Тэгэхээр сурагчид программ бичих ажил гэж ойлгоод "би чадахгүй" гэж боддог юм. Эх сурвалж: Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтийн барометр 2021, shuud.mn; МОНЦАМЭ (2025); Zangia цалингийн судалгаа 2024, business.mn.
- Эрчим хүчний систем, цахилгааны инженер: улсын цахилгааныг тэнцвэртэй барьдаг хүнМонголд ашиглаж байгаагаасаа мянга дахин их салхи, нар бий. Түүнийг сүлжээнд залгахгүй байгаагийн шалтгаан нь яаж хийхийг мэддэг хүн бараг байхгүй байгаа явдал юм. Ямар ажил вэ? Цахилгааны сүлжээг төлөвлөж, ажиллуулдаг. Ачааллын тооцоо хийх, дэд станц, хамгаалалтын систем зохион бүтээх, салхин болон нарны цахилгаан станцыг сүлжээнд холбох зэрэг ажлыг хийдэг байна. Хамгийн гол нь цахилгааны хэрэглээ, үйлдвэрлэлийг секунд тутамд тэнцүү барьж, сүлжээ унахаас сэргийлэх явдал юм. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? 2023 онд Монголын цахилгааны 9 орчим хувийг сэргээгдэх эх үүсвэр эзэлж байсан байна. "Алсын хараа 2050"-д 2030 он гэхэд үүнийг 30% болгох зорилт тавьсан. Одоогийн суурилагдсан хүчин чадал 1.6 ГВт орчим байхад салхи, нарны техникийн боломж 2,600 ГВт гэж тооцоологдсон ажээ. Гэтэл салбараас хүн дайжиж байна. 2024 онд эрчим хүчний томоохон 28 компаниас 1,000 шахам ажилтан гарсан байна. Түгээх компаниудад сэргээгдэх эрчим хүчээр мэргэшсэн инженер бараг байхгүй, туршлагатай инженер бэлтгэхэд 7–8 жил шаардлагатай гэнэ. 2021 оны эрэлтийн барометрт цахилгааны инженерийн 600 ажлын байранд 541 төгсөгч ногдож байжээ. Хаана ажилладаг вэ? Үндэсний диспетчерийн төв, дулааны цахилгаан станцууд, Улаанбаатар болон аймгийн түгээх компаниуд, Эрдэнэт, салхин болон нарны станцууд (Clean Energy Asia, Newcom), Азийн хөгжлийн банк, Дэлхийн банкны сүлжээний төслүүдэд ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Физик (ялангуяа цахилгаан, соронзон), математик, мэдээллийн технологи. Хаана сурах вэ? ШУТИС-ийн Эрчим хүчний сургууль — цахилгаан, эрчим хүчний системийн инженер. Зарим аймгийн МСҮТ цахилгаанчин, дэд станцын техникчийн хөтөлбөртэй бөгөөд дараа нь инженер болох гарц болж өгдөг юм. Эхний 3 алхам 1. Физикээ маш сайн сураарай. 2. Санхүүгийн боломж хязгаарлагдмал байсан ч Мэргэжлийн сургалт, үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ)-д цахилгаанчин мэргэжил эзэмшиж болно. Ажиллаж цалин авангаа цааш суралцах боломжтой. 3. Эхний дадлагаа Үндэсний диспетчерийн төв эсвэл түгээх компанид хийхийг зорь. Сэргээгдэх эрчим хүчний туршлагатай хүн ажлын байрнаасаа ч цөөн байна. Цалин Салбарын цалин улсын дунджаас дээгүүр байдаг. Сэргээгдэх эрчим хүчний мэргэжилтэн хомс учраас илүү өндөр үнэлэгддэг байна. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? "Инженер" гэхээр сурагчид барилгын талбай төсөөлдөг. Бүхэл улсын цахилгааны сүлжээг хэн нэгэн тэнцвэртэй барьж байх ёстой гэдгийг хэн ч тайлбарлаж өгдөггүй юм. Эх сурвалж: Стокгольмын байгаль орчны хүрээлэн (2024); ESight сэтгүүл (2025); Хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтийн барометр 2021, shuud.mn.
- Маркшейдер, геодезич: Монголын хүдэр бүрийг хэмждэг хүнМонголын зарж буй хүдэр бүрийн тонн бол маркшейдерийн хэмжсэн тоо юм. Буруу хэмжвэл улс орон дутуу мөнгө авна. Ямар ажил вэ? Маркшейдер уурхай эсвэл барилгын төсөл дээр хийгдэж буй бүхнийг хэмжиж, зураглана. Зураг төслийг газар дээр буулгаж, хэдий хэмжээний чулуу, хүдэр зөөгдсөнийг тооцож, тусгай зөвшөөрлийн талбайн хилийг хянадаг байна. Нөөцийн болон роялтийн тооцоо яг энэ хүмүүсийн гаргасан эзлэхүүний тоон дээр үндэслэдэг юм. Монголд яагаад хэрэгтэй вэ? Монголд тусгай зөвшөөрөлтэй уурхай бүр хайгуулаас эхлээд хаах хүртлээ маркшейдерийн хэмжилт, хяналттай байх ёстой. Мөн энэ ур чадвар газрын кадастр, авто болон төмөр замын трасс, хотын барилгад ч хэрэглэгддэг байна. Монголд геодези, маркшейдерийн мэргэжлийг бакалавр, магистр, докторын түвшинд заадаг төрийн цорын ганц их сургууль нь ШУТИС юм. Хөтөлбөр 2017 оноос хойш олон улсын ASIIN магадлан итгэмжлэлтэй, Говьд 100 оюутан нэг дор дадлага хийх талбайтай ажээ. Тэнхимийн эрхлэгчийн хэлснээр төгсөгчдийн 90 орчим хувь нь мэргэжлээрээ ажилладаг гэнэ. Хаана ажилладаг вэ? Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн газар, Оюу Толгой, Таван толгой, MCS, хувийн хэмжилт зураглалын компаниуд, барилгын компаниуд, төмөр замын салбарт ажилладаг. Ямар хичээл чухал вэ? Математик (ялангуяа геометр, тригонометр), физик, газарзүй, мэдээллийн технологи. Хаана сурах вэ? ШУТИС-ийн Геодезийн тэнхим — геодези, маркшейдерийн инженер. Бакалавраас эхлээд магистр, доктор хүртэл суралцах боломжтой. Эхний 3 алхам: 1. Геометр, тригонометрийн мэдлэгээ сайжруулаарай. 2. Элсэхээсээ өмнө үнэгүй зураглалын программ QGIS-ийг сураарай. Ямар ч зардалгүй. 3. ШУТИС-ийн геодезид элсээд Говийн дадлагын талбайн талаар асуугаарай. Ажил олгогчдын хамгийн их үнэлдэг хэсэг нь тэр. Цалин Уул уурхайн салбарын дундаж цалин 2024 оны 4-р улиралд сард 5.4 сая төгрөг байсан байна. Газрын алба, барилгын компанид цалин арай бага ч ажлын байр нь аймаг бүрт бий. Яагаад хэн ч мэддэггүй вэ? "Маркшейдер" гэдэг үг 16 настай ихэнх хүүхдэд юу ч хэлдэггүй. Энэ мэргэжлийг "инженер"-ээс тусдаа мэргэжил гэж хэн ч тайлбарлаж өгдөггүй юм. Эх сурвалж: ikon.mn, ШУТИС-ийн Геодезийн тэнхимийн эрхлэгч Д.Оюунцэцэгтэй хийсэн ярилцлага; Үндэсний статистикийн хороо (2024).